پیام سرمایه و صنعت ایران

مرجع اطلاع رسانی در سرمایه گذاری

انحصار در دهکده جهاني

2024-07-24

انحصار در دهکده جهاني

چکیده مطلب:

انحصار هنوز در دهکده جهاني و در دنياي تجارت آزاد وجود دارد. برخي از کالاها در دنيا در چند کشور محدود توليد مي‌شود. اين تمرکز در عرضه کالا باعث خواهد شد که مسائل تجاري به مرور امنيتي- سياسي شود؛ چراکه اغلب کالاهايي که توليد آنها در جهان انحصاري است کالاهايي محسوب مي‌شوند که حتي اختلال موقت در عرضه آن، مي‌تواند زنجيره توليد جهاني را به هم بريزد.

فهرست مطالب

کدام کالاهاي استراتژيک همچنان توسط فروشندگان محدود در جهان عرضه مي‌شوند؟

انحصار هنوز در دهکده جهاني و در دنياي تجارت آزاد وجود دارد. برخي از کالاها در دنيا در چند کشور محدود توليد مي‌شود. اين تمرکز در عرضه کالا باعث خواهد شد که مسائل تجاري به مرور امنيتي- سياسي شود؛ چراکه اغلب کالاهايي که توليد آنها در جهان انحصاري است کالاهايي محسوب مي‌شوند که حتي اختلال موقت در عرضه آن، مي‌تواند زنجيره توليد جهاني را به هم بريزد.

رشد تجارت در قرن اخير باعث‌شده تا کشورها بيشتر به هم وابسته شده و با همکاري، منافع بيشتري کسب کنند. در سال‌هاي اخير ماشين ژاپني، گوشي آمريکايي، گندم اوکرايني، عطرهاي فرانسوي و لباس‌‌‌‌‌هاي ايتاليايي در کشورهاي مختلف جهان و توسط شهروندان پنج قاره مورد‌استفاده قرار مي‌گيرند. همه اين‌ها نتيجه سال‌ها رشد مستمر نقش تجارت در اقتصاد جهان است. تجارت‌جهاني بسياري از بازارها را، به بازار رقابت کامل نزديک کرده‌است. حقوق کارگران در مناطق مختلف جهان در اثر تحرک‌پذيري بيشتر در نيروي کار فاصله کمتري پيدا کرده و اين اتفاق در مورد قيمت کالاهاي همگن نيز صادق است.

با اين همه تصور اينکه تجارت باعث‌شده تا انحصار در همه بازارها کاهش پيدا کند، تصور دقيقي نيست. عرضه برخي از کالاها تحت‌تاثير مسائلي همچون جغرافيا و تکنولوژي از چند مبدا محدود و به‌صورت متمرکز انجام مي‌‌‌‌‌پذيرد. اولين کالاهايي که پس از خواندن اين مطالب به ذهن مي‌رسد احتمالا نفت، گاز و کالاهاي معدني هستند. البته اين تصور کاملا اشتباه نيست اما تا حدي ناقص است. عرضه کالاهاي نفتي، گاز و مواد معدني به دليل وابستگي به ويژگي‌هاي جغرافيايي کشورها نسبتا متمرکز است، با اين‌وجود کالاهاي جديدي به ليست محصولات با عرضه‌‌‌‌‌کنندگان محدود اضافه شده‌است؛ کالاهايي با تکنولوژي پيشرفته.

بر اساس آمارهاي موسسه مکنزي در سال‌2021، بازارهاي لپ تاپ و تلفن‌همراه بيشترين تمرکز را در سمت عرضه داشته‌‌‌‌‌اند. در اين سال‌88‌درصد لپ تاپ‌ها توسط سه کشور عرضه شده‌اند و در بازار تلفن‌همراه نيز 86‌درصد عرضه در اختيار سه کشور است. در رتبه سوم کالاهاي با عرضه‌کنندگان محدود، سنگ‌آهن و کنسانتره قرار دارند که 86‌درصد عرضه آن توسط سه کشور انجام شده‌است. آمارها در سال‌هاي 2020 و 2019 نيز نسبتا مشابه است.  اين تمرکز در عرضه کالاها که بسياري از آنها استراتژيک محسوب مي‌شوند، باعث خواهد شد که مسائل تجاري به مرور به مسائل سياسي- امنيتي تبديل شوند.

انرژي و معدني‌‌‌‌‌ها

تمرکز عرضه در انرژي و مواد معدني تا حدودي مربوط به عوامل جغرافيايي است؛ برخي از مناطق منابع طبيعي بيشتر و برخي محدوديت منابع دارند، با اين‌وجود نبايد نقش جذب سرمايه‌گذاري و نوآوري در توليد را نيز ناديده گرفت. عرضه نفت‌خام نسبت به بسياري ديگر از محصولات از تمرکز پايين‌تري برخوردار است، اما در مجموع مي‌توان عرضه اين ماده‌حياتي را متمرکز دانست. در سال‌2021، نزديک به 15‌درصد عرضه بر عهده عربستان، 11‌درصد روسيه و 8‌درصد بر عهده کانادا بوده‌است. همچنين عراق، امارات و ايالات‌متحده هرکدام 7‌درصد از مجموع عرضه جهاني نفت را در اختيار دارند. عرضه آهن و کنسانتره قدري متمرکزتر است. بر اساس آمارهاي مکنزي، در سال‌2021، نزديک به 58‌درصد عرضه آهن‌ بر عهده استراليا بوده‌است، پس از استراليا، برزيل در جايگاه دوم قرار دارد که 23‌درصد عرضه جهاني آهن را به خود اختصاص داده‌است. آفريقاي‌جنوبي، کانادا، اوکراين و پرو هم مجموعا 12‌درصد آهن جهان را عرضه مي‌کنند.

آمارها به روشني نشان مي‌دهد که آهن و نفت به‌عنوان مثال‌‌‌‌‌هايي از مواد اوليه توليدي که عرضه متمرکزي دارند، مي‌توانند در برهه‌‌‌‌‌هاي زماني به‌عنوان ابزاري سياسي مورد‌استفاده قرار گيرند. همان‌طور که در سال‌هاي دور، در جنگ با رژيم اسرائيل، کشورهاي عربي از ابزار نفت براي تحت‌فشار قرار‌دادن اين رژيم استفاده زيادي کردند.

انحصار در دهکده جهاني

تکنولوژي در انحصار چند کشور

 تغييرات در اقتصاد جهاني و نقش پررنگ‌تر تکنولوژي باعث‌شده تا قطعات الکترونيکي از نظر ارزشي روزبه‌روز اهميت بيشتري در اقتصاد جهاني داشته باشند. جايگاه اين محصولات به حدي است که تجارت کالاهاي الکترونيکي و تکنولوژي مرتبط با آن به يکي از مهم‌ترين مسائل اختلافي بين چين و ايالات‌متحده تبديل شده‌است. بر اساس آمارها، کره‌جنوبي 33‌درصد چيپ‌‌‌‌‌هاي حافظه داخلي را عرضه مي‌کند. اين رقم براي چين و تايوان به ترتيب معادل 27 و 21‌درصد است؛ در واقع 81‌درصد از عرضه اين محصول بر عهده سه کشور است. حال فرض کنيم که به يک دليل سياسي يا امنيتي يکي از کشورها تصميم بگيرد تا صادرات اين محصول را به يک کشور يا گروهي از کشورها محدود کند؛ اين وضعيت اثر مخربي بر توليد جهاني خواهد داشت و رشد جهاني را دچار اختلال خواهد کرد.

وضعيت عرضه در چيپ‌‌‌‌‌هاي پردازنده تا حدودي مشابه چيپ‌هاي حافظه داخلي است. در سال‌2021، نزديک به 32‌درصد از عرضه بازار را تايوان انجام داده‌است. در اين سال‌مالزي حدود 15‌درصد عرضه و چين حدود 12‌درصد عرضه را بر عهده داشته‌اند. ايالات‌متحده که اقتصاد آن به ميزان بسيار زيادي به تکنولوژي وابسته است، تنها 6‌درصد از سهم عرضه را به خود اختصاص داده‌است، به‌همين‌دليل طبيعي است که اين کشور نگران باشد تا وقايعي همچون يک جنگ يا انحصار بيشتر در عرضه اين کالا، توليد در کشورهاي هم پيمان آمريکا را با اختلال مواجه کند، به‌همين‌دليل ايالات‌متحده در سال‌هاي اخير تلاش داشته تا انتقال تکنولوژي قطعات برخي سخت‌افزارها را به چين محدود کند.

در توليد لپ تاپ نيز 80‌درصد از عرضه جهاني توسط چين انجام مي‌شود. البته درنظرگرفتن اين نکته ضروري است که برندهاي کشورهاي مختلف کارخانه‌‌‌‌‌هاي خود را در چين تاسيس کرده‌‌‌‌‌اند، با اين وجود عرضه لپ تاپ بدون درنظرگرفتن نيروي کار ارزان چيني امکان‌پذير نيست. هلند، دومين کشوري که لپ تاپ‌‌‌‌‌ها از طريق آن به جهان عرضه مي‌شود، حتي به اندازه 10‌درصد چين در عرضه جهاني اين کالا سهم ندارد. عرضه جهاني تلفن‌همراه هم کاملا متمرکز است؛ 70‌درصد موبايل‌‌‌‌‌ها نيز توسط چين به جهان عرضه مي‌شود و در رده دوم ويتنام تنها 14‌درصد عرضه جهاني را بر عهده دارد. در تمام اين آمارها بايد اين نکته را درنظر گرفت که ارقام مربوط به عرضه جهاني کالاهاي مذکور است و نه توليد کالاها، بنابراين مصرف داخلي هر کشور در آمارها محاسبه نشده‌است.

انحصار و سياست

علاوه بر کالاهايي که به آن اشاره شد، در بازار طلا، مواد پتروشيمي و زغال‌سنگ نيز تمرکز در عرضه تا حد زيادي وجود دارد. يکي ديگر از بازارهايي که عرضه‌کنندگان محصولات در آن محدود به چند کشور خاص است بازار محصولات مرتبط با سلامت است. به‌عنوان مثال 28‌درصد عرضه واکسن توسط بلژيک انجام مي‌شود و ايرلند، آمريکا، چين و آلمان مجموعا 48‌درصد از عرضه جهاني واکسن را بر عهده دارند.

تمامي اين آمارها يک تصوير دوگانه را ارائه مي‌کنند. از طرفي از اينکه کشورهاي مختلف عرضه کالاهاي متفاوتي را در سطح جهان بر عهده دارند؛ مي‌توان نتيجه گرفت که کشورها براي تجارت بايد با هم همکاري داشته باشند و سعادت شهروندان جهاني در گرو اين همکاري‌هاست؛ اين يک تصوير خوش‌بينانه از وضعيت عرضه جهاني است، در مقابل ايده ديگري وجود دارد که طرفداران بيش‌‌‌‌‌تري را در سال‌هاي اخير به خود جذب کرده‌است.

بر اساس اين ايده، اگر تمرکز عرضه، در کالاهاي مهم در اختيار برخي کشورها باشد، ممکن است در يک زمان خاص اين کشور از اين مزيت اقتصادي بهره‌برداري سياسي کند. دقيقا به همين دليل است که آمريکا، کارخانه‌‌‌‌‌هاي توليد محصولات الکترونيکي خود را از چين به هند و کشورهاي جنوب‌شرقي آسيا منتقل کرده و تجارت بيشتر با کشورهاي دوست را در دستور کار قرار داده‌است.

 برخي از کارشناسان اعتقاد دارند که دوران تجارت آزاد به پايان رسيده و نوعي جنگ سرد تجاري آغاز شده‌است، با اين‌وجود مي‌توان از يک زاويه ديگر به اين پديده نگاه کرد. تغييرات در تجارت‌جهاني گرچه بر مبناي انگيزه‌‌‌‌‌هاي سياسي آغاز شده‌است، اما امکان دارد نتيجه اين فرآيند به معرفي قدرت‌هاي اقتصادي جديدي منجر شود. وضعيتي که در آن رقابت در اقتصاد جهاني افزايش‌يافته و محصولات ارزان‌تر و باکيفيت بهتر به‌دست مصرف‌کنندگان برسد.

آنچه آمارهايي که به آن اشاره شد به روشني نشان مي‌دهد تمرکز بيشتر در عرضه کالاهايي است که اختلال در عرضه آن حتي به‌صورت موقت زنجيره توليد و تجارت‌جهاني را مختل خواهد کرد، بنابراين با درنظرگرفتن ريسک‌هاي موجود بايد از تصوير مبتني بر ايده‌آليسم فاصله گرفت. تجارت از سياست منفک نيست و لازمه تعادل تجاري، تعادل در سياست است.

منبع : دنیای اقتصاد

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *